گفتار 2 فصل 2 زیست یازدهم [آموزش و تدریس ویدیویی]

گفتار 2 فصل 2 زیست یازدهم را با آموزش و تدریس ویدیویی و توضیح به بهترین شکل یاد بگیرید. تدریس به‌روز این گفتار همراه با آموزش ویدیویی «دکتر الهه بنام» را در سایت آموزش زیست، رایگان ببینید.

در گفتار قبلی گفتیم که حواس به دو گروه پیکری و ویژه تقسیم‌بندی می‌شوند. تا جای ممکن با حواس پیکری و انواع آن آشنا شدیم. فکر می‌کنید حواس ویژه که هر کدام درون اندام خاصی قرار گرفته‌اند، چند نوع هستند؟ نوبت آن است که به آموزش دومین گفتار از دومین فصل زیست 11 بپردازیم.

در ابتدا، ویدیوی آموزشی این بخش را مشاهده می‌کنیم.

فیلم تدریس گفتار 2 فصل 2 زیست یازدهم

آموزش ویدیویی بخشی از «گفتار دوم فصل دوم زیست یازدهم» را در پایین قرار داده‌ایم. مدرس این قسمت، خانم دکتر الهه بنام، رتبه 37 کنکور تجربی هستند.

بینایی، اولین حواس ویژه‌ای است که قرار است با آن آشنا شویم. در حین آشنایی، ساختار کره چشم، اثر نور بر شبکیه، تطابق و بیماری‌های چشم را نیز بررسی می‌کنیم. «شنوایی و تعادل»، «بویایی» و «چشایی» حواس‌های ویژه دیگری هستند که با آنها آشنا خواهیم شد. مبحث آخر نیز به پردازش اطلاعات حسی اختصاص دارد.

بیشتر بدانید: آموزش فصل دوم زیست یازدهم

حواس ویژه؛ گفتار دوم فصل دوم زیست یازدهم

گیرنده‌های حواس ویژه، شامل موارد زیر هستند:

• بینایی
• شنوایی
• تعادل
• بویایی
• چشایی

هر کدام از آنها، در اندام‌های حسی مخصوص به خود قرار دارند. در ادامه گفتار 2 فصل 2 زیست یازدهم یاد می‌گیریم که این گیرنده‌ها در کدام بخش هر یک از اندام‌های حسی جا گرفته‌اند.

بینایی

ما بیشتر اطلاعات محیط پیرامون را از راه دیدن و به کمک اندام حس بینایی، یعنی چشم دریافت می‌کنیم. کره چشم، در حفره استخوانی کاسه چشم قرار دارد. ماهیچه‌هایی که به کره چشم متصل‌اند، آن را حرکت می‌دهند. چهار بخش متفاوت بنا به موقعیت خود از چشم محافظت می‌کنند. محافظین چشم عبارت‌اند از:

• پلک‌ها
• مژه‌ها
• بافت چربی روی کره چشم
• اشک

گیرنده‌های نوری شبکیه، نوری را که از اجسام بازتاب پیدا می‌کند، دریافت می‌کنند. نور برای رسیدن به یاخته‌های شبکیه، از چه مسیری عبور می‌کند؟

ساختار کره چشم

کره چشم از سه لایه زیر تشکیل می‌شود:

• خارجی
• میانی
• داخلی

هرکدام از آنها دارای اعضای متعددی هستند. در ادامه به بررسی هر لایه به‌طور جداگانه می‌پردازیم.

لایه خارجی چشم گفتار 2 فصل 2 زیست یازدهم

صلبیه و قرنیه خارجی‌ترین لایه کره چشم را تشکیل می‌دهند. صلبیه، پرده‌ای سفیدرنگ و محکم است. به پرده شفاف جلوی چشم نیز، قرنیه می‌گویند.

لایه میانی چشم

لایه میانی چشم از سه بخش به وجود می‌آید:

• مشیمیه
• جسم مژگانی
• عنبیه

مشیمیه، لایه‌ای رنگدانه‌دار و پر از مویرگ‌های خونی است.

جسم مژگانی، حلقه‌ای بین مشیمیه و عنبیه است که ماهیچه‌های مژگانی دارد.

به بخش رنگین چشم در پشت قرنیه نیز، عنبیه می‌گویند. در وسط عنبیه، سوراخ مردمک قرار دارد. دو گروه ماهیچه صاف عنبیه، مردمک را (در نور زیاد) تنگ و (در نور کم) گشاد می‌کنند. ماهیچه‌های تنگ‌کننده را اعصاب پادآسیمیک و ماهیچه‌های گشادکننده را اعصاب آسیمیک عصب‌دهی می‌کنند.

عدسی چشم همگرا، انعطاف‌پذیر بوده و با رشته‌هایی به نام تارهای آویزی به جسم مژگانی متصل است. زلالیه، مایعی شفاف است که فضای جلوی عدسی چشم را پر می‌کند. مویرگ‌ها، این مایع شفاف را ترشح می‌کنند. زلالیه دو وظیفه را بر عهده دارد:

• رساندن مواد غذایی و اکسیژن به عدسی و قرنیه
• جمع آوری مواد دفعی عدسی و قرنیه و تخلیه آنها در خون

چشم، باید ساختار کروی خود را حفظ کند تا بهترین عملکرد را داشته باشد. زجاجیه که در فضای پشت عدسی قرار دارد، این کار را انجام می‌دهد.

لایه داخلی چشم

به داخلی‌ترین لایه چشم، شبکیه می‌گویند. در شبکیه، یاخته‌های مخروطی، استوانه‌ای و عصبی قرار دارند. یاخته‌های مخروطی و استوانه‌ای، نقش گیرنده‌های نوری را بازی می‌کنند.

آسه یاخته‌های عصبی، عصب بینایی را تشکیل می‌دهند. این آسه‌ها، پیام‌های بینایی را به مغز می‌برند.

محل خروج عصب بینایی از شبکیه، نقطه کور نام دارد. درون گیرنده‌های نوری ماده حساس به نور وجود دارد. با ادامه گفتار 2 فصل 2 زیست یازدهم همراه بایوبنام باشید.

اثر نور بر شبکیه

پرتوهای نور از قرنیه می‌گذرند و به علت انحنای آن، همگرا می‌شوند. این پرتوها از زلالیه، سوراخ مردمک، عدسی و زجاجیه عبور می‌کنند. عدسی، پرتوهای نور را روی شبکیه و گیرنده‌های نوری آن متمرکز می‌کند.

یاخته‌های استوانه‌ای در نور کم و یاخته‌های مخروطی در نور زیاد تحریک می‌شوند. گیرنده‌های مخروطی، تشخیص رنگ و جزئیات اجسام را امکان‌پذیر می‌کنند.

به بخشی از شبکیه که در امتداد محور نوری کره چشم قرار دارد، لکه زرد می‌گویند. لکه زرد به دلیل داشتن گیرنده‌های مخروطی فراوان، در دقت و تیزبینی اهمیت دارد.

زمانی که نور به شبکیه برخورد می‌کند، ماده حساس به نور درون گیرنده‌های نوری تجزیه می‌شود. با این اتفاق، واکنش‌هایی به راه می‌افتند که به ایجاد پیام عصبی منجر می‌شود. ویتامین A برای ساخت «ماده حساس به نور»، لازم است.

بیشتر بدانید: تدریس گفتار یک فصل دو زیست یازدهم

تطابق

با تغییر همگرایی عدسی چشم، می‌توان اجسام دور و نزدیک را واضح دید. همگرایی یکی از موضوعات تست خیر گفتار 2 فصل 2 زیست یازدهم در کنکور تجربی است.

زمانی را تصور کنید که می‌خواهید جسم نزدیکی را ببینید. در این حالت، ماهیچه‌های جسم مژگانی با انقباض خود، عدسی را ضخیم می‌کنند.

در زمان مشاهده اشیای دور، ماهیچه‌های مژگانی استراحت می‌کنند. بنابراین، عدسی باریک‌تر می‌شود.

به‌عبارت دیگر، با باریک و ضخیم شدن عدسی، تصویر در هر حالت «روی شبکیه» تشکیل می‌شود. به مجموع این فرایندها، تطابق می‌گویند.

فعالیت 2 صفحه 25 زیست یازدهم

با استفاده از شکل 6، تغییرات چشم هنگام تطابق برای دیدن جسم دور و نزدیک را مقایسه کنید.

جواب فعالیت 2 صفحه 25 زیست یازدهم

بیماری‌های چشم

برای دیدن درست اجسام، قرنیه، عدسی و کره چشم باید شکل ویژه‌ای داشته باشند. تا اینجا می‌دانیم که زجاجیه، شکل کروی چشم را حفظ می‌کند. تنها در صورت درست بودن ساختار تک تک اعضای چشم است که پرتوهای نور به‌طور دقیق، روی شبکیه متمرکز می‌شوند.

مواردی پیش می‌آید که بخشی از ساختار دچار مشکل می‌شود. در این صورت، بیماری‌های چشم به وجود می‌آید که در ادامه گفتار 2 فصل 2 زیست یازدهم با آنها آشنا می‌شویم.

نزدیک بینی و دوربینی

در افراد نزدیک بین، کره چشم بیش از اندازه بزرگ است و پرتوهای نور اجسام دور، در جلوی شبکیه متمرکز می‌شوند. به همین دلیل این افراد، اجسام دور را واضح نمی‌بینند.

کره چشم اشخاص دوربین، از اندازه طبیعی کوچک‌تر است و پرتوهای نور اجسام نزدیک، در پشت شبکیه متمرکز می‌شوند. بنابراین، دوربین‌ها، اجسام نزدیک را واضح مشاهده نمی‌کنند.

یکی دیگر از دلایل دوربینی و نزدیک بینی، تغییر همگرایی عدسی است.

فعالیت 3 صفحه 26 زیست یازدهم

-با استفاده از شکل 7 بگویید نزدیک بینی و دوربینی با استفاده از کدام عدسی اصلاح می‌شوند؟

-در برخی افراد، علت نزدیک بینی و دوربینی، تغییر همگرایی عدسی چشم است. با استفاده از آنچه آموختید، بگویید تغییر همگرایی عدسی در چشم، چگونه موجب نزدیک بینی و دوربینی می‌شود؟

جواب فعالیت 3 صفحه 26 زیست یازدهم

-نزدیک بینی با عدسی کاو (مقعر) و دوربینی با عدسی کوژ (محدب) درمان می‌شود.

-در نزدیک بینی هنگام نگاه کردن به اشیای دور، به علت تحدب زیاد عدسی تصویر در جلوی شبکیه می‌افتد. در دوربینی هنگام نگاه کردن به اشیای نزدیک، به علت تحدب کم عدسی، تصویر در پشت شبکیه می‌افتد.

آستیگماتیسم

درنظر بگیرید که سطح عدسی یا قرنیه، کاملا کروی و صاف نباشد. در این صورت، پرتوهای نور به‌طور نامنظم به هم می‌رسند و روی یک نقطه شبکیه متمرکز نمی‌شوند. در نتیجه، تصویر واضحی هم به وجود نمی‌آید. در این حالت، چشم دچار آستیگماتیسم است. فکر می‌کنید چقدر احتمال دارد از همین پاراگراف گفتار 2 فصل 2 زیست یازدهم در کنکور تست بیاید؟

افراد آستیگمات برای اصلاح دید، باید از عینک مخصوصی استفاده کنند. عدسی این عینک، عدم یکنواختی انحنای قرنیه یا عدسی چشم را جبران می‌کند.

پیرچشمی

هرچقدر سن بالاتر می‌رود، به همان میزان، انعطاف‌پذیری عدسی چشم کاهش پیدا می‌کند. بنابراین، تطابق دشوار می‌شود. به این حالت، پیرچشمی می‌گویند. این بیماری چشم را می‌توان به کمک عینک‌های ویژه اصلاح کرد.

فعالیت 4 صفحه 27 و 28 زیست یازدهم (تشریح چشم)

مواد و وسایل لازم: چشم سالم گاو به همراه ماهیچه‌های آن، وسایل تشریح، دستکش برای هر گروه.

برای آماده کردن چشم از دبیر خود راهنمایی بخواهید.

1- بررسی ویژگی‌های ظاهری چشم گاو: برای تشخیص بالا و پایین چشم، فاصله عصب بینایی تا قرنیه را درنظر بگیرید. سطحی از کره چشم که در آن فاصله عصب تا روی قرنیه 