گفتار 2 فصل 4 زیست دهم [آموزش و تدریس ویدیویی]

گفتار 2 فصل 4 زیست دهم را با آموزش و تدریس ویدیویی و توضیح به بهترین شکل یاد بگیرید. تدریس به‌روز این گفتار همراه با آموزش ویدیویی «دکتر الهه بنام» را در سایت بایوبنام، رایگان ببینید.

در گفتار قبلی با قلب، دریچه‌ها، صداها، ساختار بافتی و ماهیچه‌ای و موارد دیگر آشنا شدیم. علاوه بر آن، نوار قلب و سه موج آن را یاد گرفتیم. حال نوبت آن است که به آموزش دومین گفتار از چهارمین فصل زیست 10 بپردازیم.

در ابتدا، ویدیوی آموزشی این بخش را مشاهده می‌کنیم.

فیلم تدریس گفتار 2 فصل 4 زیست دهم

آموزش ویدیویی بخشی از «گفتار دوم فصل چهارم زیست دهم» را در پایین قرار داده‌ایم. مدرس این قسمت، خانم دکتر الهه بنام، رتبه 37 کنکور تجربی هستند.

در ابتدا به بررسی ساختار سرخرگ، مویرگ و سیاهرگ و وظایف آنها می‌پردازیم. اندام‌های لنفی و تنظیم دستگاه گردش خون موارد دیگری هستند که در این مقاله با آنها آشنا می‌شویم.

بیشتر بدانید: آموزش فصل چهارم زیست دهم

رگ‌ها؛ گفتار دوم فصل چهارم زیست دهم

قلب، نقطه شروع دستگاه گردش خون است. این دستگاه پس از عبور از بافت‌ها، مجددا به قلب می‌رسد. دستگاه گردش خون شامل سرخرگ‌ها، مویرگ‌ها و سیاهرگ‌ها می‌شود. این سه با همدیگر، یک شبکه مرتبط را درست می‌کنند.

ساختار سرخرگ، مویرگ و سیاهرگ

دیواره همه سرخرگ‌ها و سیاهرگ‌ها از سه لایه اصلی تشکیل می‌شود:

1. بافت پوششی سنگ‌فرشی که زیر آن، غشای پایه قرار دارد. (لایه داخلی)
2. بافت ماهیچه‌ای صاف همراه با رشته‌های کشسان (الاستیک) زیاد. (لایه میانی)
3. بافت پیوندی. (لایه خارجی)

ساختار پایه‌ای سرخرگ‌ها با سیاهرگ‌ها شباهت دارد. با این حال، ضخامت لایه ماهیچه‌ای و پیوندی در سرخرگ‌ها بیشتر است. این امر از آن روست که بتوانند فشار زیاد وارد شده از سوی قلب را تحمل و هدایت کنند. سرخرگ‌ها به‌دلیل همین ضخامت زیاد در هنگام برش عرضی، بیشتر گرد دیده می‌شوند.

سیاهرگ‌های هم‌اندازه سرخرگ‌ها، دیواره نازک‌تری داشته و حفره داخل آنها بزرگ‌تر است. اکثر سیاهرگ‌ها دریچه‌هایی دارند که جهت حرکت خون را یک‌طرفه می‌کند. در تصویر بالا، به برش عرضی سیاهرگ دقت کنید. در این قسمت، دریچه لانه کبوتری را می‌توانید مشاهده کنید.

مویرگ‌ها فقط یک لایه بافت پوششی همراه با غشای پایه دارند. این ساختار با وظیفه آنها که تبادل مواد بین خون و مایع میان‌بافتی است، هماهنگی دارد.

در دیواره مویرگ‌ها لایه ماهیچه‌ای نیست. با این حال، در ابتدای بعضی از آنها حلقه‌ای ماهیچه‌ای به اسم بنداره مویرگی وجود دارد. این بنداره، میزان جریان خون در آنها را تنظیم می‌کند.

سرخرگ‌های کوچکی که قبل از بنداره‌ها هستند، وظیفه تنظیم اصلی جریان خون در مویرگ‌ها را بر عهده دارند. این سرخرگ‌ها با تنگ و گشاد کردن خود به نیاز بافت برای اکسیژن و مواد مغذی جواب می‌دهند. نحوه پاسخ آنها، میزان جریان خون را تنظیم می‌کند.

بیشتر بدانید: تدریس گفتار یک فصل چهار زیست دهم

با ادامه گفتار 2 فصل 4 زیست دهم همراه بایوبنام باشید.

سرخرگ‌ها

سرخرگ‌ها خون را از قلب خارج کرده و به بافت‌ها می‌رسانند. این رگ‌ها، باعث حفظ پیوستگی جریان خون و هدایت آن در خود می‌شوند. دیواره سرخرگ، قدرت کشسانی زیادی دارد. وقتی بطن منقبض می‌شود، یک‌مرتبه مقدار زیادی خون از آن به درون سرخرگ پمپ می‌شود. سرخرگ‌ها در این حالت گشاد می‌شوند تا خون رانده شده از بطن را درون خود جای دهند.

هنگام استراحت بطن، دیگر خونی از قلب خارج نمی‌شود. در این زمان، دیواره کشسان سرخرگ‌ها به حالت اولیه برمی‌گردد و خون را با فشار به جلو می‌راند. فشار ایجاد شده، خون را در رگ‌ها هدایت می‌کند. همچنین باعث پیوستگی جریان خون در هنگام استراحت قلب می‌شود.

تغییر حجم سرخرگ، به دنبال هر انقباض بطن، به‌صورت موجی در طول سرخرگ‌ها پیش می‌رود. ما این تغییر حجم موجی را، به شکل نبض احساس می‌کنیم.

سرخرگ‌های کوچک‌تر، رشته‌های کشسان کمتر و ماهیچه‌های صاف بیشتری دارند. این ساختار باعث می‌شود که هنگام ورود خون به آنها، قطرشان تغییر چندانی نکرده و در برابر جریان خون مقاومت کنند. میزان این مقاومت در زمان انقباض ماهیچه صاف دیواره، بیشتر و در هنگام استراحت، کمتر می‌شود. کم و زیاد شدن این مقاومت، میزان ورود خون به مویرگ‌ها را تنظیم می‌کند.

فشار خون

بیشتر سرخرگ‌های بدن در قسمت‌های عمقی هر اندام جای دارند. این در حالیست که سیاهرگ‌ها بیشتر در سطح قرار گرفته‌اند. آیا دلیلش را می‌دانید یا می‌توانید در گفتار 2 فصل 4 زیست دهم پیدا کنید؟

فشار خون، نیرویی است که از سوی خون بر دیواره رگ وارد می‌شود. میزان فشار خون در سرخرگ‌ها به‌شدت بالاست. اگر سرخرگی بریده شود، خون با سرعت زیادی از آن فواره می‌زند. پارگی سرخرگ‌های اصلی در زمانی کوتاه، می‌تواند منجر به مرگ شود. روی هم رفته برای کار طبیعی دستگاه گردش خون، لازم است که فشار خون در سرخرگ‌ها بالا باشد.

فشار خون را با دو عدد (مثلا 120 روی 80) بیان می‌کنند. این دو عدد به ترتیب، معرف فشار بیشینه و فشار کمینه بر حسب میلی‌متر جیوه است.

«فشار بیشینه»، فشاری است که خون در نتیجه انقباض بطن، روی دیواره سرخرگ وارد می‌کند.

به فشاری که خون در هنگام استراحت قلب به دیواره سرخرگ وارد می‌کند، «فشار کمینه» می‌گویند.

فعالیت 5 صفحه 56 زیست دهم (اندازه گیری فشار خون)

دستگاه‌های اندازه گیری فشار خون انواع زیادی دارند، از جمله عقربه‌ای و جیوه‌ای که انواع رقمی (دیجیتالی) هم به آنها اضافه شده است. یکی از انواع آن را به کلاس بیاورید و با کمک معلم خود فشار خون هم کلاسان را اندازه گیری کنید.

نحوه اندازه گیری فشار خون با فشارسنج جیوه‌ای

برای اندازه‌گیری فشارخون به کمک فشار‌سنج جیوه‌ای شما نیاز به کاف یا بازوبند، گوشی طبی، فشارسنج و پمپ پلاستیکی دارید.
برای اندازه‌گیری دقیق فشارخون باید جایی بنشینید که بتوانید بازویتان را راحت روی یک سطح مثل میز بگذارید. این امر باید به نحوی باشد که وقتی آرنج خود را خم می‌کنید، آرنج با قلبتان در یک سطح و موازی باشد. بهتر است از بازوی چپ استفاده کنید.
اگر برای اولین بار است که این کار را خودتان انجام می‌دهید، اگر راست دست هستید، از بازوی چپ و اگر چپ دست هستید، از بازوی راستتان استفاده کنید.
بازوبند را دور بازوی خود ببندید (بالای بازو). قسمت بالای بازوبند را از طریق نوار فلزی‌ای که به آن متصل است بلرزانید.
اگر پیراهنتان آستین بلند است، اول آستین آن را تا بزنید. اگر لباستان خیلی نازک باشد، نیازی به این کار نیست.
اکثر بازوبند‌ها دارای نوار چسبی هستند که کمک می‌کند در جای خود محکم بمانند.
مطمئن شوید که بازوبند خیلی تنگ نشده باشد و آن را سفت نبندید. گوشی طبی را به آرامی در گوش خود قرار دهید.
باید در گوشتان راحت باشند. قسمت پهن گوشی (دیافراگم) را به طور کامل بر روی پوست خود، درست بالای آرنج قرار دهید.
در داخل بازوی خود که اکنون صاف کرده‌اید، شریان بازویی وجود دارد. آماده‌اید که ادامه راهکار را در گفتار 2 فصل 4 زیست دهم یاد بگیریم؟
دیافراگم را با انگشت شست خود نگه ندارید. انگشت شست‌تان خودش نبض دارد و در موقع خواندن شما را به اشتباه می‌اندازد. بهتر است آن را بین انگشت اشاره و انگشت وسط خود نگه‌دارید.
تا زمانی که شروع به باد کردن بازوبند نکرده‌اید، هیچ صدایی در گوشی نمی‌شنوید.
برای کمک به این کار می‌توانید با دو انگشت خود (نه انگشت شست) آن‌قدر دیافراگم را حرکت دهید که محل نبض را پیدا کنید. می‌توانید فشارسنج را روی میز بگذارید و آن را نگاه کنید. باید در جایی محکم و ثابت باشد. مطمئن شوید که نور کافی وجود دارد و می‌توانید عقربه و نشانه‌های فشارسنج را قبل از اینکه شروع به تست کنید ببینید. شیر پمپ پالستیکی را ببندید.
مطمئن شوید که آن را در جهت عقربه‌های ساعت بسته‌اید؛ به‌طوری که وقتی پمپ می‌کنید هوا از آن خارج نمی‌شود ولی آن را بیش از حد سفت نکنید.
این کار به شما کمک می‌کند که بتوانید به آرامی هوا را از بازوبند خارج کنید. اگر آن را خیلی سفت بسته باشید ممکن است به سرعت آن را باز کنید و هوا سریع از آن خارج شود. فقط به میزانی آن را ببندید که احساس می‌کنید هوا از آن خارج نمی‌شود.
تا زمانی که عقربه فشارسنج در نوسان بین 20 و 30 است، به آرامی و مداوم بازوبند را باد کنید.
سپس به آرامی شیر پمپ را در خلاف جهت عقربه‌های ساعت بچرخانید، به‌طوری که هوا به آرامی و به‌طور پیوسته خارج شود.
در هنگام انجام این کار با گوشی به صداها توجه کنید. عقربه در هر ثانیه باید یک یا دو علامت به پایین بیاید. همانطور که پایین آمدن عقربه را نگاه می‌کنید، باید صدایی بشنوید که به آن کورتکوف می‌گویند.
به فشارسنج نگاه کنید. زمانی که برای اولین بار صدای کورتکوف را شنیدید به عقربه نگاه کنید و عدد به دست آمده را به خاطر بسپارید. این عدد فشار خون سیستولیک است که بیشترین مقدار فشار وارد شده به دیواره شریان، زمانی که قلبتان خون را پمپاژ می‌کند است.
باز هم به عقربه نگاه کنید. زمانی می‌رسد که صدا به سختی شنیده می‌شود یا دیگر صدایی شنیده نمی‌شود که به آن چهارمین صدای کورتکوف می‌گویند.
باز هم در این لحظه به عقربه نگاه کنید و عدد را به خاطر بسپارید. این عدد فشار خون دیاستولیک است. اگر هنوز مقدار دقیق دو عدد را اندازه‌گیری نکرده‌اید. می‌توانید باز هم کمی کاف را باد کنید. فقط بیش از حد این کار را نکنید.
چون روی درستی عدد به دست آمده تأثیر می‌گذارد. همچنین می‌توانید این کار را دوباره با بازوی دیگرتان انجام دهید.

نحوه اندازه‌گیری فشارخون با دستگاه‌های دیجیتالی

امروزه دستگاه‌های دیجیتالی اندازه‌گیری فشارخون در بازار موجود است. این دستگاه‌ها شامل یک نوع بازوبند است که توسط لوله‌ای به قسمت الکترونیکی دستگاه وصل می‌شود.
با فشار دادن دکمه‌ای روی قسمت دیجیتالی دستگاه، بازوبند شروع به باد شدن می‌کند تا به یک سطح معینی برسد. سپس به‌طور اتوماتیک، باد آن می‌خوابد. در بازوبند یک گیرنده خاص الکترونیکی وجود دارد که نسبت به نبض حساس است و میزان فشارخون را روی صفحه نمایشگر نشان می‌دهد.

عوامل تاثیرگذار روی فشار خون گفتار 2 فصل 4 زیست دهم

فشار خون با توجه به سبک زندگی و عوامل گوناگون می‌تواند تغییر کند. از جمله عواملی که روی فشار خون تاثیرگذار هستند، می‌توان به این موارد اشاره کرد:

• چاقی
• تغذیه نامناسب
• مصرف چربی و نمک زیاد
• دخانیات
• استرس (فشار روانی)
• سابقه روانی

بیشتر بدانید: تدریس گفتار سه فصل چهار زیست دهم

فعالیت 6 صفحه 57

در مورد اینکه آیا نوشیدن قهوه بر فشار خون افراد تاثیر می‌گذارد یا نه، پژوهشی را طراحی کنید و با همکاری گروه درسی خود، آن را انجام دهید. نتیجه را در کلاس ارائه کنید.

جواب و حل فعالیت 6 صفحه 57

خب برویم که جواب فعالیت 6 گفتار 2 فصل 4 زیست دهم را با همدیگر ببینیم. نوشیدن قهوه موجب افزایش فشار‌خون و تشدید انقباض (سیستول) عضلات قلب می‌شود.
برای این کار از یکی از دوستانمان می‌خواهیم که داوطلب شود. ابتدا فشارخون او را در حالت عادی اندازه‌گیری و ثبت می‌کنیم. سپس مقداری قهوه به او می‌دهیم و پس از گذشت مدتی، مجددا فشارخون او را چند بار اندازه‌گیری می‌کنیم.
سپس نتایج به دست آمده را ثبت و مقایسه می‌کنیم.