گفتار 1 فصل 2 زیست دهم [آموزش و تدریس ویدیویی]

گفتار 1 فصل 2 زیست دهم را با آموزش و تدریس ویدیویی و توضیح به بهترین شکل یاد بگیرید. تدریس به‌روز این گفتار همراه با آموزش ویدیویی «دکتر الهه بنام» را در سایت آموزش زیست، رایگان ببینید.

در فصل قبلی یاد گرفتیم که زیست شناسی چیست و گستره حیات تا چه حدودی است. پس از آن، با یاخته و بافت در بدن انسان آشنا شدیم. حال نوبت آن است که به آموزش اولین گفتار از دومین فصل زیست 10 بپردازیم. جالب است بدانید که لایه‌های مختلف لوله گوارش، از انواع بافت‌ها تشکیل شده‌اند.

در ابتدا، ویدیوی آموزشی این بخش را مشاهده می‌کنیم.

فیلم تدریس گفتار 1 فصل 2 زیست دهم

آموزش ویدیویی بخشی از «گفتار اول فصل دوم زیست دهم» را در پایین قرار داده‌ایم. مدرس این قسمت، خانم دکتر الهه بنام، رتبه 37 کنکور تجربی هستند.

لوله گوارش نقشی کلیدی در زندگی انسان‌ها دارد. در ابتدا با ساختار آن آشنا شده و سپس حرکات آن را بررسی می‌کنیم. بعد از آن به این قضیه می‌پردازیم که گوارش غذا چگونه درون این ساختار اتفاق میفتد.

بیشتر بدانید: آموزش فصل دوم زیست دهم

ساختار و عملکرد لوله گوارش؛ گفتار اول فصل دوم زیست دهم

دستگاه گوارش از لوله گوارش و اندام‌های دیگری که به آن مرتبط هستند، تشکیل شده است. قسمت‌های مختلف لوله گوارش را می‌توانید در شکل زیر مشاهده کنید. دو قسمت ابتدایی آن، حلق و مری هستند.

لوله گوارش، لوله پیوسته‌ای است که از دهان تا مخرج ادامه دارد. بنداره‌ (اسفنکتر)ها به ماهیچه‌های حلقوی می‌گویند که در قسمت‌هایی از لوله گوارش وجود دارند. این ماهیچه‌ها در تنظیم عبور مواد نقش دارند.

غده‌های بزاقی، پانکراس (لوزالمعده)، کبد (جگر) و کیسه صفرا با لوله گوارش مرتبط‌اند و در گوارش غذا نقش دارند. همانطور که می‌بینید جلوی پانکراس و کبد، نام دیگر آنها نوشته شده است. ممکن است در امتحان نهایی زیست دهم و یا کنکور، از نام دیگر آنها استفاده کنند.

ساختار لوله گوارش

دیواره بخش‌های مختلف لوله گوارش، ساختار تقریبا مشابهی دارند. این لوله از خارج به داخل، شامل چهار لایه زیر می‌شود:

• لایه بیرونی
• ماهیچه‌ای
• زیرمخاطی
• مخاطی

درست است که هر لایه از انواع بافت‌ها تشکیل می‌شود، با این حال، در همه آنها «بافت پیوندی سست» وجود دارد.

لایه بیرونی

لایه بیرونی در ناحیه شکمی قرار دارد. این لایه از لوله گوارش، بخشی از صفاق است. صفاق، پرده‌ای است که اندام‌های درون شکم را به هم وصل می‌کند. تصویر آن را در پایین می‌توانید مشاهده کنید.

لایه ماهیچه‌ای

لایه ماهیچه‌ای بخشی از دیواره لوله گوارش است. این لایه در سه نوع متفاوت وجود دارد که عبارت‌اند از:

• مخطط: در دهان، حلق، ابتدای مری و بنداره خارجی
• صاف: در بخش‌های دیگر لوله گوارش، یاخته‌های ماهیچه‌ای صاف به شکل حلقوی و طولی سازمان یافته‌اند.
• مورب: یک لایه در دیواره معده

زیرمخاط (لایه زیرمخاطی)

این لایه کمک می‌کند تا مخاط روی لایه ماهیچه‌ای بچسبد. در عین حال، مخاط می‌تواند به‌راحتی روی آن بلغزد و یا چین بخورد.

در لایه ماهیچه‌ای و زیرمخاط، شبکه‌ای از یاخته‌های عصبی وجود دارد.

مخاط (لایه زیرمخاطی)

مخاط دارای یاخته‌هایی از بافت پوششی است. از کارهای متفاوت لایه مخاطی در بخش‌های مختلف لوله گوارش، می‌توان به جذب و ترشح اشاره کرد.

بیشتر بدانید: تدریس گفتار دو فصل دو زیست دهم

حرکات لوله گوارش

انقباض ماهیچه‌های دیواره لوله گوارش، حرکات منظمی را در آن به‌وجود می‌آورد. لوله گوارش، دو حرکت «کرمی» و «قطعه قطعه کننده» دارد. در ادامه گفتار 1 فصل 2 زیست دهم هر کدام از آنها را بررسی می‌کنیم.

حرکات کرمی

در حرکات کرمی، ورود غذا لوله گوارش را گشاد و یاخته‌های عصبی دیواره لوله را تحریک می‌کند. یاخته‌های عصبی، ماهیچه‌های دیواره را به انقباض وادار می‌کنند. در نتیجه، یک حلقه انقباضی در لوله ظاهر می‌شود که غذا را به حرکت درمی‌آورد.

یکی دیگر از وظایف حرکت کرمی، مخلوط کنندگی است. این امر، زمانی به اوج خود می‌رسد که حرکت محتویات لوله با برخورد به یک بنداره، متوقف شود. چنین حالتی مثلا هنگامی رخ می‌دهد که محتویات معده به پیلور برخورد می‌کنند. در این صورت، حرکات کرمی فقط می‌توانند محتویات لوله را مخلوط کنند.

پیلور؛ بنداره بین معده و روده باریک است.

حرکات قطعه قطعه کننده

در حرکات قطعه قطعه کننده، بخش‌هایی از لوله به‌صورت یک در میان منقبض می‌شوند. سپس این بخش‌ها از حالت انقباض خارج و بخش‌های دیگر منقبض می‌شوند.

با تداوم این حرکات، محتویات لوله، ریزتر و بیشتر با شیره‌های گوارشی مخلوط می‌شوند.

فعالیت 1 صفحه 19 گفتار 1 فصل 2 زیست دهم

مری یک گوسفند یا گاو را تهیه و لایه‌های آن را مشاهده کنید.

جواب

مری گاو و گوسفند درست مانند مری انسان، از بیرون به داخل شامل این لایه‌هاست:

• لایه پیوندی سست
• ماهیچه‌ای
• زیرمخاط
• مخاط

گوارش غذا

برای این که غذا به مولکول‌های کوچک قابل استفاده برای بدن تبدیل شود، فرایندهای مکانیکی و شیمیایی لازم است. دستگاه گوارش در فرایند مکانیکی، غذا را آسیاب می‌کند. همچنین طی گوارش شیمیایی، مولکول‌های بزرگ به مولکول‌های کوچک تجزیه می‌شوند.

اگر با چند و چون فرایندهای گوارشی آشنا نیستید، نگران نباشید. در ادامه گفتار 1 فصل 2 زیست دهم از سایت بایوبنام، تمام جزئیات آنها را بررسی می‌کنیم.

گوارش در دهان

با ورود غذا به دهان، جویدن غذا و گوارش مکانیکی آن آغاز می‌شود. آسیاب‌شدن غذا به ذره‌های بسیار کوچک برای فعالیت بهتر آنزیم‌های گوارشی و اثر بزاق بر آن لازم است.

وظیفه ترشح بزاق بر عهده غده‌های بزاقی زیر است:

• بناگوشی
• زیرآرواره‌ای
• زیرزبانی

بزاق چیست و ترکیبات آن

بزاق، ترکیبی از آب، یون‌ها، انواعی از آنزیم‌ها و موسین است. در این قسمت از کتاب درسی زیست دهم، تنها به دو آنزیم «آمیلاز» و «لیزوزیم» اشاره شده است.

آنزیم آمیلاز: این آنزیم، به گوارش نشاسته کمک می‌کند.

لیزوزیم: وظیفه لیزوزیم، مشارکت در از بین بردن باکتری‌های درون دهان است.

موسین: گلیکوپروتئینی است که با جذب آب فراوان، «ماده مخاطی» درست می‌کند.

وظایف ماده مخاطی

دیواره لوله گوارش از دو جهت، می‌تواند آسیب ببیند:

• آسیب فیزیکی حاصل از تماس ذرات غذا
• صدمه شیمیایی (بر اثر اسید یا آنزیم)

وظیفه ماده مخاطی این است که دیواره لوله گوارش را از این آسیب‌ها حفظ می‌کند. در اصل، این ماده ذره‌های غذایی را به هم می‌چسباند و آنها را به توده‌ای لغزنده تبدیل می‌کند.

بلع غذا

هنگام بلع با فشار زبان، توده غذا به عقب دهان و داخل حلق رانده می‌شود. با رسیدن غذا به حلق، بلع به شکل غیرارادی، ادامه پیدا می‌کند. حلق، یک چهارراه است که با رسیدن غذا، تمامی راه‌های آن به جز مری بسته می‌شوند.

دیواره ماهیچه‌ای حلق با منقبض شدن و حرکت کرمی شکل خود، غذا را به مری می‌راند. حرکت کرمی، در مری نیز ادامه پیدا می‌کند. در نهایت، با شل‌شدن بنداره انتهای مری، غذا وارد معده می‌شود.

غده‌های مخاط مری، ماده مخاطی ترشح می‌کنند تا حرکت غذا آسان‌تر شود. با ادامه گفتار 1 فصل 2 زیست دهم همراه بایوبنام باشید.

گوارش در معده

به بخش کیسه‌ای شکل لوله گوارش، معده می‌گویند. دیواره معده، چین خوردگی‌هایی دارد که با پرشدن معده باز می‌شوند. این امر، کمک می‌کند تا غذای بلع شده در آن انبار شود. گوارش غذا در معده، در اثر شیره معده و حرکات آن انجام می‌شود.

کیموس، مخلوط حاصل از پایان گوارش در معده است. این مخلوط سرانجام با باز شدن بنداره پیلور، وارد ابتدای روده باریک می‌شود. به ابتدای روده باریک نیز، دوازدهه می‌گویند.

شیره معده

یاخته‌های پوششی مخاط معده، در بافت پیوندی زیرین فرو رفته‌اند و حفره‌های معده را به‌وجود می‌آورند. مجاری غده‌های معده، به این حفره‌ها راه دارند. یاخته‌های پوششی سطحی مخاط معده و برخی از یاخته‌های غده‌های آن، ماده مخاطی فراوانی ترشح می‌کنند. این ماده مخاطی، به شکل لایه ژله‌ای چسبناکی است که مخاط معده را می‌پوشاند.

یاخته‌های پوششی سطحی، بیکربنات نیز ترشح می‌کنند که لایه ژله‌ای حفاظتی را قلیایی می‌کند.