گفتار 2 فصل 1 زیست یازدهم [آموزش و تدریس ویدیویی]

گفتار 2 فصل 1 زیست یازدهم را با آموزش و تدریس ویدیویی و توضیح به بهترین شکل یاد بگیرید. تدریس به‌روز این گفتار همراه با آموزش ویدیویی «دکتر الهه بنام» را در سایت آموزش زیست، رایگان ببینید.

در گفتار قبلی با انواع یاخته‌های عصبی و نحوه ایجاد پیام عصبی آشنا شدیم. بعد از آن نیز با نقش گره‌های رانویه آشنا شدیم. دستگاه عصبی چه ساختاری دارد که باعث هماهنگی اجزای بدن و انتقال پیام میان آنها می‌شود؟ حال نوبت آن است که به آموزش دومین گفتار از اولین فصل زیست 11 بپردازیم.

در ابتدا، ویدیوی آموزشی این بخش را مشاهده می‌کنیم.

فیلم تدریس گفتار 2 فصل 1 زیست یازدهم

آموزش ویدیویی کامل «گفتار دوم فصل اول زیست یازدهم» را در پایین قرار داده‌ایم. مدرس این قسمت، خانم دکتر الهه بنام، رتبه 37 کنکور تجربی هستند.

در ابتدا با دستگاه عصبی مرکزی که شامل مغز و نخاع می‌شود، آشنا می‌شویم. پس از آن، دستگاه عصبی محیطی که دارای دو بخش پیکری و خود مختار است را بررسی می‌کنیم. مبحث آخر نیز به دستگاه عصبی جانوران اختصاص دارد.

بیشتر بدانید: آموزش فصل اول زیست یازدهم

ساختار دستگاه عصبی؛ گفتار دوم فصل اول زیست یازدهم

درست است که هر بخش از بدن اهمیت خاص خود را دارد، ولی، می‌توان گفت دستگاه عصبی دارای بیشترین اهمیت است. اگر این دستگاه دچار آسیب شود، کل اجزای بدن با مشکل مواجه شده و مختل می‌شوند. دستگاه عصبی در انسان‌ها از دو بخش مرکزی و محیطی تشکیل شده است.

در ابتدا به بررسی دستگاه عصبی مرکزی و سپس محیطی می‌پردازیم.

دستگاه عصبی مرکزی

دستگاه عصبی مرکزی شامل مغز و نخاع است. مغز و نخاع، مراکز نظارت بر فعالیت‌های بدن‌اند. این دستگاه اطلاعات دریافتی از محیط و درون بدن را تفسیر کرده و به آنها پاسخ می‌دهد. مغز و نخاع از دو بخش ماده خاکستری و ماده سفید تشکیل شده‌اند. در شکل پایین می‌توانید محل قرار گرفتن ماده خاکستری و ماده سفید در مغز و نخاع را مقایسه کنید.

ماده خاکستری شامل جسم یاخته‌های عصبی و رشته‌های عصبی بدون میلین است. ماده سفید، از اجتماع رشته‌های میلین‌دار تشکیل می‌شود.

شاید در ابتدای گفتار 2 فصل 1 زیست یازدهم فکر کنید که تنها استخوان‌های جمجمه و ستون مهره از مغز و نخاع حفاظت می‌کنند. جالب است بدانید که سه پرده از نوع بافت پیوندی نیز این وظیفه را بر عهده دارند. نام این پرده‌ها، پرده‌های مننژ است. فضای بین پرده‌ها را مایع مغزی – نخاعی پر می‌کند. این مایع مانند یک ضربه‌گیر، از دستگاه عصبی مرکزی در برابر ضربه محافظت می‌کند.

یاخته‌های بافت پوششی مویرگ‌های مغز و نخاع به یکدیگر چسبیده‌اند و بین آنها منفذی وجود ندارد. بنابراین، بسیاری از مواد و میکروب‌ها در شرایط طبیعی نمی‌توانند وارد مغز شوند. به عامل حفاظت کننده در مغز، سد خونی – مغزی و در نخاع، سد خونی – نخاعی می‌گویند. با وجود این، مولکول‌هایی مثل اکسیژن، گلوکز، آمینواسیدها و برخی داروها می‌توانند از این سدها عبور کنند.

مغز

مغز انسان از سه بخش اصلی مخ، مخچه و ساقه مغز تشکیل می‌شود.

در ادامه گفتار 2 فصل 1 زیست یازدهم، با ساختار و کار بخش‌های تشکیل دهنده مغز آشنا خواهیم شد.

نیمکره‌های مخ

مخ، بیشترین حجم مغز در انسان را به خود اختصاص می‌دهد. دو نیمکره مخ با رشته‌های عصبی به هم متصل‌اند. رابط‌های سفیدرنگ به نام رابط پینه‌ای و سه گوش از این رشته‌های عصبی‌اند. آنها را هنگام تشریح مغز می‌توانید ببینید. دو نیمکره به‌طور همزمان از همه بدن، اطلاعات را دریافت و پردازش می‌کنند. اینگونه، بخش‌های مختلف بدن به‌طور هماهنگ فعالیت خواهند داشت.

هر نیمکره، کارهای اختصاصی نیز دارد. بخش‌هایی از نیمکره چپ به توانایی در ریاضیات و استدلال مربوط‌اند. نیمکره راست نیز در مهارت‌های هنری تخصص یافته است.

به بخش خارجی نیمکره‌های مخ، قشر مخ می‌گویند که از ماده خاکستری است. این بخش، سطح وسیعی را با ضخامت چند میلی‌متر تشکیل می‌دهد. قشر مخ، چین خورده است و شیارهای متعددی دارد.

شیارهای عمیق هر یک از نیمکره‌های مخ را می‌توان به چهار لوب تقسیم کرد:

• پس سری
• گیجگاهی
• آهیانه
• پیشانی

قشر مخ از بخش‌های حسی، حرکتی و ارتباطی تشکیل می‌شود.

بخش‌های حسی، پیام‌های حسی را دریافت می‌کنند و بخش‌های حرکتی، به ماهیچه‌ها و غده‌ها پیام می‌فرستند. ارتباط بین بخش‌های حسی و حرکتی، بر عهده بخش‌های ارتباطی است. قشر مخ، جایگاه پردازش نهایی اطلاعات ورودی به مغز است. در نتیجه این امر، یادگیری، تفکر و عملکرد هوشمندانه به وجود می‌آید.

ساقه مغز گفتار 2 فصل 1 زیست یازدهم

ساقه مغز شامل مغز میانی، پل مغزی و بصل‌النخاع می‌شود. این اجزا را در شکل پایین مشاهده می‌کنید.

مغز میانی

مغز میانی در بالای پل مغزی قرار دارد. یاخته‌های عصبی آن در فعالیت‌های مختلف از جمله شنوایی، بینایی و حرکت نقش دارند. برجستگی‌های چهارگانه، بخشی از مغز میانی را تشکیل می‌دهند.

پل مغزی

فعالیت‌های مختلف از جمله تنفس، ترشح بزاق و اشک بر عهده پل مغزی است.

بصل‌النخاع

به پایین‌ترین بخش مغز که در بالای نخاع قرار دارد، بصل‌النخاع می‌گویند. از وظایف بصل‌النخاع می‌شود به موارد زیر اشاره کرد:

• تنظیم فشار خون و ضربان قلب
• مرکز انعکاس‌هایی مانند عطسه، بلع و سرفه
• مرکز اصلی تنظیم تنفس

مخچه

مخچه در پشت ساقه مغز قرار دارد و از دو نیمکره تشکیل می‌شود. در وسط این دو نیمکره، کرمینه جای گرفته است. این بخش مغز، مرکز تنظیم وضعیت بدن و تعادل آن است و یکی از نکات مهم گفتار 2 فصل 1 زیست یازدهم است.

مخچه به‌طور پیوسته از بخش‌های دیگر مغز، نخاع و اندام‌های حسی، مانند گوش‌ها پیام را دریافت و بررسی می‌کند. پس از آن با کمک مغز و نخاع، فعالیت ماهیچه‌ها و حرکات بدن را در حالت‌های گوناگون هماهنگ می‌کند.

بیشتر بدانید: تدریس گفتار یک فصل یک زیست یازدهم

فعالیت 5 صفحه 11 زیست یازدهم و جواب آن

با استفاده از آنچه آموختید در گروه خود درباره پرسش‌های زیر گفتگو و پاسخ را به کلاس گزارش کنید.

1- هنگام ورزش چگونه تعادل خود را حفظ می‌کنید؟

پاسخ: با اطلاعاتی که از چشم‌ها، گوش‌ها و ماهیچه‌های بدن به مخچه ارسال می‌شود، این تعادل حفظ می‌گردد.

2- هنگام راه رفتن با چشمان بسته، چه تغییری در راه رفتن ایجاد می‌شود؟ علت تغییر را توضیح دهید.

پاسخ: از آنجایی که از چشم‌ها اطلاعاتی به مخچه ارسال نمی‌شود، راه رفتن با عدم توازن و دقت انجام می‌شود.

3- چگونه ممکن است با وجود سلامت کامل چشم‌ها، فرد قادر به دیدن نباشد؟

پاسخ: ممکن است بخش مربوط به تفسیر و پردازش اطلاعات بینایی در مغز، آسیب دیده باشد.

تالاموس‌ها

تالاموس‌ها محل پردازش اولیه و تقویت اطلاعات حسی‌اند. اغلب پیام‌های حسی در ابندا به تالاموس آمده و جمع می‌شوند. بعد از آن، به بخش‌های مربوط در قشر مخ، جهت پردازش نهایی فرستاده می‌شوند.

هیپوتالاموس گفتار 2 فصل 1 زیست یازدهم

هیپوتالاموس، در زیر تالاموس قرار دارد. از وظایف هیپوتالاموس می‌توان به تنظیم موارد زیر اشاره کرد:

• دمای بدن
• تعداد ضربان قلب
• فشار خون
• تشنگی
• گرسنگی
• خواب

سامانه کناره‌ای (لیمبیک)

سامانه کناره‌ای با قشر مخ، تالاموس و هیپوتالاموس ارتباط دارد. لیمبیک در حافظه و احساساتی مانند ترس، خشم و لذت ایفای نفش می‌کند.

اسبک مغز (هیپوکامپ)

اسبک مغز یکی از اجزای سامانه کناره‌ای است که در تشکیل حافظه و یادگیری نقش دارد. اگر هیپوکامپ آسیب ببیند و یا با جراحی برداشته شود، حافظه فرد دچار اختلال می‌شود. این افراد نام اشخاص جدید را حتی اگر روزانه با آنها در تماس باشند، نمی‌توانند به خاطر بسپارند. نام‌های جدید، حداکثر فقط برای چنددقیقه در ذهن این افراد باقی می‌مانند. با وجود این، قادر هستند که خاطرات قبل از آسیب دیدگی را بدون مشکل آنچنانی به یاد بیاورند.

پژوهشگران معتقدند که اسبک مغز، در ایجاد حافظه کوتاه مدت و تبدیل آن به حافظه بلندمدت نقش دارد. احتمالا تجربه کرده‌اید که وقتی شماره تلفنی را می‌خوانید یا می‌شنوید، پس از زمان کوتاهی فراموشش می‌کنید. نکته اینجاست که اگر آن شماره را بارها به کار ببریم، در حافظه بلندمدت ذخیره خواهد شد. این کاری است که هیپوکامپ در آن نقش دارد.

اعتیاد

اعتیاد علاوه بر مصرف یک ماده، حتی می‌تواند انجام یک رفتار باشد. ترک مصرف یا کنار گذاشتن رفتار مشخص، مشکلات جسمی و روانی برای فرد به وجود می‌آورد. وابستگی به اینترنت یا بازی‌های رایانه‌ای نیز نمونه‌ای از اعتیادهای رفتاری‌اند. از مواد اعتیادآور، می‌توان به موارد زیر اشاره داشت:

• الکل
• کوکائین
• نیکوتین
• هروئین
• مورفین
• کافئین قهوه

اعتیاد جدای سلامت جسمی و روانی فرد مصرف کننده، می‌تواند سلامت خانواده او و افراد دیگر جامعه را به خطر بیاندازد.

با ادامه گفتار 2 فصل 1 زیست یازدهم همراه بایوبنام باشید.

مواد اعتیادآور و مغز

اکثر افراد نخستین تصمیم برای مصرف مواد اعتیادآور را به‌صورت ارادی و اختیاری گرفته‌اند. با وجود این، استفاده مکرر از این مواد، تغییرات زیادی را در مغز ایجاد می‌کند. این امر به گونه‌ایست که فرد دیگر نمی‌تواند با میل شدید برای مصرف مقابله کند. تغییرات ایجاد شده ممکن است دائمی باشند. از همین‌رو، اعتیاد را بیماری برگشت‌پذیر می‌دانند. فرد سال‌ها پس از ترک مواد، در خطر مصرف دوباره قرار دارد.

مواد اعتیادآور بر سامانه کناره‌ای اثر می‌گذارند. این مواد موجب آزاد شدن ناقل‌های عصبی از جمله دوپامین می‌شوند که در فرد احساس لذت و سرخوشی ایجاد می‌کند. بنابراین، فرد میل شدیدی به مصرف دوباره آن ماده دارد. اگر مصرف ادامه پیدا کند، دوپامین کمتری آزاد می‌شود و در نتیجه، فرد احساس کسالت، بی حوصلگی و افسردگی می‌کند. برای رهایی از این حالت و دستیابی به سرخوشی نخستین، فرد مجب&#